Αθήνα

23 oC

αίθριος καιρός

Hottest

Ενημέρωση σε…fast-forward!

Τέλος τα εμβόλια AstraZeneca στην Ε.Ε. – Τι θα γίνει με όσους έχουν ήδη κλείσει ραντεβού και τις δεύτερες δόσεις

CALLER'S CHOICE

ΙΓΠ: Ο συνταγματικός πατριωτισμός του Γεωργίου Παπανδρέου και η Δικτατορία των Συνταγματαρχών

Άρθρo του Ιδρύματος Γεωργίου Παπανδρέου στο TheCaller.gr για την προσφορά του «Γέρου της Δημοκρατίας», με αφορμή την σημερινή «μαύρη» επέτειο από το πραξικόπημα των Συνταγματαρχών.

Δείτε επίσης

«Θα σε σκοτώσω αν δεν μας πεις που είναι ο πατέρας σου»: Όταν λοχίας της Χούντας απείλησε με όπλο τον Γ. Παπανδρέου
Όταν η Μαργαρίτα Παπανδρέου «γείωσε» τον υπουργό της χούντας που ήθελε να παραστεί στην κηδεία του Γεωργίου Παπανδρέου

Ο Ανδρέας Παπανδρέου στο μνημειώδες βιβλίο του «Η Δημοκρατία στο απόσπασμα», μεταξύ άλλων, επισκοπεί, καταγράφει και αναλύει εναργώς τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες και τα ιστορικά γεγονότα μιας μακράς και πολυτάραχης περιόδου του πολιτικού βίου του, που ήρχισε με την κατάληψη της εξουσίας από τον Ιωάννη Μεταξά και ολοκληρώθηκε αφηγηματικώς με την έναρξη των δικών των πρωταίτιων της Χούντας της 21ης Απριλίου του 1967.

Για τον προσεκτικό, όμως, αναγνώστη ο Ανδρέας Παπανδρέου εις το συγκεκριμένο βιβλίο τιμά εις διπλούν τη μνήμη του «Γέρου της Δημοκρατίας». Αφενός επειδή του αφιερώνει εξ’ ολοκλήρου το βιβλίου, αφετέρου διότι στον επίλογο παραθέτει το τελευταίο μήνυμα του Γεωργίου Παπανδρέου προς τον ελληνικό λαό, το περιεχόμενο του οποίου επιβεβαιώνει τους αποδιδόμενους χαρακτηρισμούς: «αληθινός δημοκράτης», «θαρραλέος αγωνιστής», «ένας άνθρωπος που ήξερε να ζει και να πεθαίνει για τα πιστεύω του». Το δημοκρατικό του φρόνημα, η πίστη του στους κοινοβουλευτικούς θεσμούς και η προάσπιση της λαϊκής κυριαρχίας ενεγράφησαν κατά τον ίδιο τρόπο στην συλλογική μνήμη.

54 έτη μετά την επιβολή της Απριλιανής δικτατορίας, θα ήτο μέγα λάθος και πράξη αμνημοσύνης η μη αναφορά στην πολυσήμαντη – αν και περιορισμένη χρονικά – αντιδικτατορική δράση του «Γέρου της Δημοκρατίας», ο οποίος παρά την προβεβηκυία ηλικία του παρέμενε μια άοκνη και ασίγαστη δημοκρατική φωνή.

Ι. Το μήνυμα του Γεωργίου Παπανδρέου για την Δικτατορία

Το συγκεκριμένο μήνυμα, ο Γεώργιος Παπανδρέου το μαγνητοφώνησε κρυφά στο γραφείο του στο Καστρί με τη βοήθεια των συνεργατών του, την Κυριακή των Βαΐων του 1968. Ο γενναιόφρων Ν. Αλεξίου κατόρθωσε να την διοχετεύσει σε ραδιοφωνικό σταθμό του εξωτερικού, μιας και υπό το καθεστώς της προληπτικής λογοκρισίας, των τυποκτόνων νόμων και των επαχθών περιορισμών εις την ελευθερία της έκφρασης ήταν αδύνατη η μετάδοση ή η δημοσίευσή της από τα ελληνικά ΜΜΕ.

Το ηχογραφημένο μήνυμα μεταδόθηκε και για συμβολικούς λόγους στην πρώτη επέτειο από την εγκαθίδρυση του καθεστώτος, ήτοι στις 21.4.1968, από την ελληνική εκπομπή ραδιοφώνου στο BBC.

Με την εν λόγω προκήρυξη, ο «Γέρος» απονομιμοποιούσε πλήρως την δημοκρατική επιφάνεια της Χούντας, ελάμβανε ρητή θέση υπέρ του «Όχι» στο επικείμενο δημοψήφισμα του Σεπτεμβρίου 1968 και απηύθυνε έκκληση στον ελληνικό λαό να αναγορευθεί σε ύπατο φύλακα της νομιμότητας για να προασπίσει την ίδια του την κυριαρχία («Ο ελεύθερος κόσμος, με αυτήν την πρωτοβουλίαν, και θα τιμήση και θα προστατεύση τον εαυτόν του. Θα καταστή άξιος του ονόματός του»).

ΙΙ. «Ενεδρεύει ο κίνδυνος δικτατορίας»

Απόσπασμα από το μήνυμα αυτό, και από άλλες ομιλίες του Γεωργίου Παπανδρέου, περιλαμβάνονται στο διπλό άλμπουμ που επιμελήθηκε ο Μ. Χατζιδάκις με τίτλο «Ελλάς η Χώρα των εμβατηρίων».

Σε μια εκ των ομιλιών που διαλαμβάνει ο δίσκος ο «Γέρος», επισημαίνει στο πολυπληθές ακροατήριο της ΕΚ ότι «ενεδρεύει ο κίνδυνος δικτατορίας». Τη σύνδεση ματαίωσης της εκλογικής νίκης της Ένωσης Κέντρου και του πραξικοπήματος επαναλαμβάνει και στο μήνυμα της 21ης Απριλίου του 1968: «Από τας εκλογάς της 28ης Μαΐου θα προέκυπτε απλώς, καθώς όλοι εκ των υστέρων αναγνωρίζουν, παντοδύναμος η Ένωσις Κέντρου, το μέγα δημοκρατικόν κόμμα της χώρας. Και η Ένωσις Κέντρου, καθώς επανειλημμένως είχομεν διακηρύξει, ήτο και ιδεολογικώς αυτόνομος και πολιτικώς αυτοδύναμος. Η αλήθεια είναι ότι προς ματαίωσιν της ιδικής μας εκλογικής νίκης κατεσκευάσθη ο μύθος του κομμουνιστικού κινδύνου και επεχειρήθη το πραξικόπημα».

Μια εκτενής αναφορά στις προδικτατορικές συνθήκες του μετεμφυλιακού κράτους θα εξέτρεπε τα όρια του παρόντος σημειώματος. Αξιοσημείωτα όμως είναι τρία γεγονότα που επιβεβαιώνουν πως ο «Γέρος» διέθετε οξυμένο πολιτικό αισθητήριο, διαβλέποντας την εξέλιξη των πολιτικών γεγονότων. Και ακριβώς επειδή «τα γεγονότα είναι ξεροκέφαλα» απεδείχθη, εν τέλει, πως η συνταγματική εκτροπή και το βασιλικό πραξικόπημα δεν οφείλονταν στην αδιαλλαξία του Γ. Παπανδρέου, αλλά στις πολιτειακές αγκυλώσεις του Στέμματος και την άρνησή του να αποδεχθεί την υπεροχή στο ζήτημα του διορισμού και την παύση των Υπουργών της κοινοβουλευτικά υπεύθυνης Κυβέρνησης της ΕΚ.

Συγκεκριμένα:

1. Η Χούντα δεν έλαβε την στήριξη του αμερικανικού παράγοντα μόνο δια της σιωπής, αλλά και την ενεργώ βούληση και στήριξη του όπως σημειώνει σε άρθρο του στο «ΒΗΜΑ» ο Γ. Ρωμαίος: «η ψήφιση «δημοκρατικού Συντάγματος» θα δικαιολογούσε και θα εκάλυπτε την απροσχημάτιστη υποστήριξη στη χούντα. Αρχές Δεκεμβρίου του 1967, ο αμερικανός πρεσβευτής

Φίλιπς Τάλμποτ κάλεσε στην πρεσβεία τον Χ. Μητρέλια, ο οποίος ήταν πρόεδρος της Επιτροπής για τη σύνταξη του Συντάγματος. Του ζήτησε να τελειώνει ως τις 13 Δεκεμβρίου, οπότε θα άρχιζαν οι συνεδριάσεις του ΝΑΤΟ και η αναγγελία περάτωσης της σύνταξης μέχρι τότε θα ήταν «εθνικώς ανεκτίμητη».

2. Η εχθροπάθεια του Παλατιού και των αυλόδουλων προς το πρόσωπο του Γ. Παπανδρέου και η προαποφασισμένη εξώθησή του σε παραίτηση επιβεβαιώνεται από την ίδια την Φρειδερίκη ως σημειώνει ο Σπ. Μαρκεζίνης (βλ. Σύγχρονη Πολιτική Ιστορία): «Η βασιλομήτωρ απάντησε:“Ξεύρετε όμως ότι μόνον έτσι μπορούσαμε να κτυπήσωμεν τον Γ.Παπανδρέου, πάσσαλος,πασσάλω…”. «Τότε ποίον πολιτικόν βλέπετε Σείς;”» [….] «Τι τα θέλετε… Εγώ θα ήθελα να πάρω τους πολιτικούς και να τους βάλω σε μια μαούνα και να τους ρίξω εις το Φάληρο».

3. Τον κίνδυνο της εκτροπής μετά τα «Ιουλιανά», όχι μόνο αισθανόταν ως ζώσα συνείδηση, όπως εξιστορεί ο Φ. Ιωαννίδης, αλλά διείδε και το τέλος της με την παραβίαση της εθνικής κυριαρχίας και τον περιορισμό της εδαφικής επικράτειας της Χώρας, που επεσυνέβησαν με την κατάληψη και την παράνομη κατοχή του βόρειου τμήματος της Κύπρου. Όπως αναφέρει στο βιβλίο του «Μια ζωή γεμάτη» ο Γ. Παπανδρέου παρά την πάνδημη στήριξη του λαού σπεύδει να νουθετήσει τους ενθουσιώδεις νέους της ΕΚ λέγοντας: «Παιδιά μου, προσέξτε. Οι σύγχρονες στρατιωτικές δικτατορίες δεν αντιμετωπίζονται με λαϊκές εξεγέρσεις, Η εποχή των Γρεναδιέρων έχει περάσει. Τότε ο εξεγερμένος λαός μετά τους πρώτους πυροβολισμούς εφορμούσε στους Γρεναδιέρους, που ήθελαν χρόνο για να ξαναγεμίσουν τα όπλα τους, τα οποία αποσπούσε έτσι ο επαναστατημένος λαός. Σήμερα, αν βάλεις ένα πολυβόλο σε κατάλληλο σημείο, δεν μπορεί κανείς να πλησιάσει. Ούτε βέβαια, πολύ περισσότερο, να τα βάλει με τα τανκς. Οι σύγχρονες στρατιωτικές δικτατορίες δεν πέφτουν με λαϊκές εξεγέρσεις. Πέφτουν μόνο ύστερα από εθνικές καταστροφές, που είναι απευκταίες. Και πάντως να γνωρίζετε ότι σε περίπτωση δικτατορίας θα έχει απολεσθεί η γενιά σας».

ΙΙΙ. Το «Όχι» στο νόθο Δημοψήφισμα7 του Σεπτεμβρίου

Στο ηχογραφημένο διάγγελμα, ο Γ. Παπανδρέου αναφέρεται εκτενώς στην διεξαγωγή του δημοψηφίσματος, με το οποίο η Χούντα επεδίωκε μια νομιμοφανή έγκριση του κυβερνητικού σχεδίου Συντάγματος από το εκλογικό σώμα.

Ο Γεώργιος Παπανδρέου, εκφράζοντας δια αυτόν τον τρόπο την πλήρη αντίθεσή του στο «δημοκρατικό placebo» των συνταγματαρχών, συνελήφθη για τρίτη φορά και, ως μνημονεύεται στην έκθεση8 του Βαν Ντερ Στουλ, (βλ. Ιανούαριος 1969 σε: Πρακτικά Συμβουλίου της Ευρώπης) αφέθηκε ελεύθερος μόλις πέντε ημέρες πριν την διεξαγωγή του δημοψηφίσματος.

Επρόλαβε, ωστόσο, να προετοιμάσει τον λαό για την ψευδεπίγραφη προσπάθεια της Χούντας να «εκδημοκρατιστεί»: «Και τώρα χρησιμοποιεί νέον ψεύδος προς παραμονήν της. Χρησιμοποιεί την απάτην του επικείμενου δημοψηφίσματος και εν συνεχεία των εκλογών εις το αόριστον μέλλον. Διά την 1ην Σεπτεμβρίου έχει ορισθή η ενέργεια δημοψηφίσματος επί του νέου Συντάγματος. Ποίον θα είναι το νέον Σύνταγμα ουδείς ακόμη γνωρίζει. Η δικτατορία συντάσσει το Σύνταγμα της Δημοκρατίας! Εν τω μεταξύ δημοσιεύει καθημερινώς εις τον τύπον άρθρα του νέου Συντάγματος το οποίον κατήρτισε μία επιτροπή και ζητεί επ’ αυτών την γνώμην των πολιτών. Εις αντάλλαγμα της πλήρους καταλύσεως του Συντάγματος η χούντα προσφέρει εις τον λαόν την μελέτης του Συντάγματος. Εις την τυραννίαν προσθέτει και τον εμπαιγμόν» […] «Και καλείται ο λαός να μετάσχη εις το δημοψήφισμα ενώ θα γνωρίζη ότι, με οιανδήποτε έκβασίν του, την επομένην η χούντα θα ευρίσκεται και πάλιν εις την αρχήν δια να έχη επισημάνει τους θαρραλέους αντιπάλους της, διότι αντίπαλοι είναι όλοι, και να τους «εξυγιάνη» με φυλακίσεις και εξορίες, και αυτή θα είναι η ελευθέρα έκβασις της θελήσεως του λαού».

Εμπαιγμός, ο οποίος, έλαβε συνταγματική περιωπή αφού με το άρθρο 1389 του χουντικού Συντάγματος του 1968 «κατοχυρώθηκε» συνταγματικώς η μη εφαρμογή του, η συνέχιση της αναστολής των ατομικών δικαιωμάτων και η επ’ αόριστον ματαίωση των εκλογών.

IV. Μια αναγκαία παρέκβαση: η μη νομιμοποίηση του Συντάγματος του 1968

Ακόμα, δηλαδή, και αν το καθεστώς εμφανίζονταν από την αρχή με τη μορφή ενός τυπικού Κράτους Δικαίου, αυτό δεν θα δικαιολογούσε σε καμία περίπτωση ούτε τη κοινωνική, ούτε τη πολιτική του νομιμοποίηση. Πολύ περισσότερο, δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μια φυσιολογική συνταγματική μεταβολή.

Συνεπώς, τα χουντικά συντάγματα δεν μπορούν να κριθούν με τους όρους της κλασικής συνταγματικής θεωρίας. Ακριβώς επειδή Σύνταγμα, σημαίνει θεσμικά αντισταθμίσματα, δικαστικός έλεγχος, δημοκρατική αρχή, κοινοβουλευτικές διαδικασίες, δημοκρατική αρχή, ατομικές ελευθερίες, πολιτική ισότητα. Σε ένα αυταρχικό καθεστώς αυτά παραβιάζονται, καταλύονται, καταστρατηγούνται, αποστεώνονται.

Το Σύνταγμα παύει να είναι αυταξία, αλλά θεωρείται απλά ως μέσο πολιτικής ή ιδεολογικής επιβολής. Αν μειωθεί ολοσχερώς η κανονιστική εμβέλεια του Συντάγματος, τότε το Σύνταγμα από θεμελιώδης νόμος μετατρέπεται σε κενό γράμμα, χωρίς καμία κανονιστική αξία. Σε καμία περίπτωση λοιπόν τα χουντικά συντάγματα δεν μπορούν να θεωρηθούν γνήσια έκφραση της λαϊκής βούλησης, εν απουσία των πολιτικών ελευθερίων και δικαιωμάτων.

Αντί επιλόγου: Μια μεταθανάτια αντιδικτατορική πράξη

Ωστόσο, η πιο ηχηρή αντιστασιακή του ενέργεια έλαβε χώρα post mortem. Όταν στις 3.11.1968 στην κηδεία του, ο λαός συναθροισμένος διακήρυξε παλλαϊκώς και πανηγυρικώς – παρά τους περιορισμούς και τις απαγορεύσεις – όχι απλά την αμφισβήτηση, αλλά και την απόρριψη του αποτελέσματος του δημοψηφίσματος.

Η συλλογική αντίσταση την ημέρα εκείνη θύμιζε την δυναμική των λαϊκών κινητοποιήσεων και δημοκρατικών διεκδικήσεων που εκφράστηκαν με την επίκληση της συνταγματικής ρήτρας του δικαιώματος/υποχρέωσης αντίστασης του «1-1-4» κυρίως κατά του δύο Ανένδοτους Αγώνες.

Ο «Γέρος της Δημοκρατίας», όσο κανένας άλλος πολιτικός, ενσάρκωσε στο πρόσωπο και τη πολιτική του την ιδέα του συνταγματικού πατριωτισμού που, μεταξύ άλλων, καλλιεργούσε με τον τρόπο αυτό στο εκλογικό σώμα μια δημοκρατική πολιτειακή συνείδηση.

Γιατί τελικά, η αξία των θεσμών της πολιτικής δημοκρατίας αναδεικνύεται όταν αυτοί εκλείψουν. Η διεκδίκηση επομένως μιας δικαιοκρατούμενης Πολιτείας, οι αγώνες για περισσότερες θεμελιώδεις ελευθερίες, αποτελούν μια διαρκή θεσμική σύγκρουση, μια συνεχή επανεπιβεβαίωση των θεμελιωδών αρχών που συνέχουν την συνταγματική μας τάξη. Η διατήρηση και η περιφρούρηση τους ή αντίθετα η κατάπνιξη και η συρρίκνωση τους βαραίνει τον λαό, ο οποίος αυτός και μόνο παρέχει την γνήσια και αυθεντική νομιμοποίηση και θεσμοποίηση της εξουσίας, μέσω της αυτοθέσμισης του.

* Ο Κωνσταντίνος Γ. Μουρτοπάλλας είναι ασκούμενος δικηγόρος, μεταπτυχιακός φοιτητής στο ΠΜΣ «Δημοσίου Δικαίου και Πολιτικής Επιστήμης» της Νομικής ΔΠΘ και συνεργάτης του «Ιδρύματος Γεωργίου Παπανδρέου».

Ενδεικτικές Παραπομπές:

1 Παπανδρέου Γ. Ανδρέας, Η Δημοκρατία στο απόσπασμα, εκδ. Λιβάνη, Αθήνα, 2006, σελ. 549. 2 Τζαννετάκος Π. Γιάννης, Ο θάνατος του Γεωργίου Παπανδρέου, σε: «Καθημερινή», 10.12.2017, Στεργιόπουλος Βαγγέλης, 3 Νοεμβρίου 1968: Η κηδεία του Γέρου της Δημοκρατίας, σε εφημερίδα: «ΤΑ ΝΕΑ», 3.11.2020, και για μια συνολική αποτίμηση της πολιτικής προσφοράς του «Γέρου» βλ. σε Συλλογικό: Γεώργιος Παπανδρέου: 60 χρόνια παρουσίας και δράσης στην πολιτική ζωή, εκδ. University Studio Press, 1994. 3 Βλ. αναλυτικά την εκτενή αναφορά του Παπαδόπουλου Λ., Εμβατήρια, σε εφημερίδα: «ΤΑ ΝΕΑ», 26.3.2008 και τα σχετικά αποσπάσματα από το μήνυμα και ομιλία του «Γέρου» διαθέσιμα σε: και 4 Ρωμαίος Γ., Το «Ναι» στο χουντικό δημοψήφισμα, το «Οχι» στην κηδεία Γ. Παπανδρέου, σε εφημερίδα: «ΤΟ ΒΗΜΑ», 25.11.2008. 5 Ibid. 6 Ιωαννίδης Φ., Μια ζωή γεμάτη, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 2020, σελ. 180 – 181. 7 Για το δημοψήφισμα και τις συνθήκες διεξαγωγής του βλ. αναλυτικά Βλαχόπουλος Σπ. – Χατζηβασιλείου Ευ., Διλήμματα της ελληνικής συνταγματικής ιστορίας, εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2018, σελ. 284 επ. 8 Ρωμαίος Γ., Το «Ναι» στο χουντικό δημοψήφισμα, το «Οχι» στην κηδεία Γ. Παπανδρέου, όπ., π. και διεξοδικώς για την συγκεκριμένη έκθεση βλ. Αλιβιζάτος Κ. Νίκος, Το Σύνταγμα και οι εχθροί του στη νεοελληνική ιστορία 1800 – 2010, εκδ. Πόλις, Αθήνα, 2016, σελ. 414 – 416. 9 Βλ. άρθρο 138: «Το παρόν Σύνταγμα, μετά την έγκρισιν αυτού υπό του Ελληνικού Λαού διά Δημοψηφίσματος… τίθεται ευθύς εν ισχύι, πλην των διατάξεων των άρθρων… [των άρθρων που αφορούσαν την προστασία των ατομικών δικαιωμάτων και τη διενέργεια εκλογών], τας οποίας εξουσιοδοτείται η Εθνική Επαναστατική Κυβέρνησις, όπως θέτη εις εφαρμογήν διά πράξεων αυτής δημοσιευομένων εις την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως» σε: Μαυριά Κ. – Παντελή Μ. Α., Συνταγματικά Κείμενα Ελληνικά και Ξένα, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, 3η έκδοση, Αθήνα – Κομοτηνή, 1996, σελ. 253. 10 Βλ. υποσημ. 2 11 Μανιτάκης Α., Το «δικαίωμα αντίστασης κατά το άρθρο 120 παρ. 4 Σ», σε: Νομικό Βήμα, Τεύχος 6ο, Τόμος 52ος, Ιούνιος – Ιούλιος 2004, σ. 906 – 924 και κυρίως 916. 12 Μάνεσης Αρ., Συνταγματική Θεωρία και Πράξη, Τόμος Πρώτος, εκδ. Σάκκουλα, Θεσσαλονική, 1980, σελ. 522 επ.
Βίκυ Σάφρα: Η πλουσιότερη Ελληνίδα της λίστας Forbes που κληρονόμησε 7,8 δισ. δολάρια
Εορτολόγιο: Ποιοι γιορτάζουν σήμερα Δευτέρα 10 Μαΐου
Covid free νησί ανακηρύχθηκε το Κάπρι – Εμβολιάστηκαν όλοι οι κάτοικοι
Γλυκά Νερά: Έβλεπε ανήμπορος να πνίγουν τη γυναίκα του – Ληστεία μετά φόνου με μανία (vids)
Γλυκά Νερά: Το μωράκι 11 μηνών στην αγκαλιά της γιαγιάς μετά τη δολοφονία της μητέρας του (vid)
Βατόπουλος: «Τουλάχιστον 15 ημέρες μετά την 2η δόση του εμβολίου μπορούμε να νιώθουμε ασφαλείς»